Ahirete imanın gayet önemli olduğunu biliyoruz. Lakin aşağıdaki ilginç cümlede, ahiretin insana gaflet verebileceği söyleniyor:

Ahiretin dünyanın bitişiğindeki bir menzil olduğunu zannetmek ne demek ve bunun gaflet ile ne alakası var? Cümlenin Arapça orijinali (metindeki sayfa 216, pdf sayfa 217) şöyle:

Ümit Şimşek (sayfa 313) bu cümleyi açarak meallendirmeyi tercih etmiş:

Metnin orijinaline tam sadık kalarak çevirmeye çalışırsam:

Dikkatimi çeken hususları şu şekilde sıralayabilirim:

• Nefse gafil demiyor, gafleti idame ettirdiğini söylüyor. Maksat nefsin nasıl çalıştığını anlamak, yoksa onu şamar oğlanına çevirmek değil.
• “Nihayet” kelimesi Abdülmecid Nursi çevirisinde geçen “bitişik” kelimesinden biraz daha açık. Ahireti dünya hayatının nihayetine eklemlemenin bir gaflet alameti olduğunu söylüyor.
• Cümlenin “Hayır! Hakikatte ahiret dünyanın ma’kusudur.” kısmı Abdülmecid Nursi çevirisinde yok. Ümit Şimşek ise cümleyi asıl-mezraa kavramlarını da dahil ederek ifade etmiş.
• Kırmızıyla işaretlediğim kelimelerin sonundaki iki muttasıl zamir de dünya için kullanılıyor. Dolayısıyla, o kısmın “durum bunun aksidir” yerine “ahiret dünyanın zıddıdır” şeklinde çevrilmesi daha doğru. Müellif takip eden cümlelerde ahiretin dünyanın zıddı olmasından neyi kastettiğini açıklıyor.

O halde bir sonra gelen cümlenin orijinalini ve çevirilerini de buraya alalım:

Ümit Şimşek çevirisi orijinaline yeterince sadık kaldığından, bu kısmı bir de benim çevirmeme gerek yok. Sadece köşeli parantezin içindekiler bana ait. Burada bence önemli olan husus, ahiret için gerekli olan amelin ne olduğu. Bunun cevabı zaten cümlenin sonunda verilmiş: ölümden ibret almak. Ahiret için gerekli amel ahiretten bağımsız tarzda belli bazı ritüelleri yapmak değil, fenadan beka çıkarmak. Bu da dünyanın geçiciliğinin dehşetini ve zevalin elemini çekmeden olmuyor. “Bunlar bizim için değil inanmayanlar için; biz ise ahirete namzetiz” diye düşünmek taklidi bir tavır ve ahiret hususundaki şüphe ve tereddütlerimizi izale etmiyor.

Devam edelim:

Burada da Ümit Şimşek çevirisi orijinaline yeterince sadık ve ben köşeli parantez ile bazı eklemeler yaptım. Varlığa meftun olan nefis, eğitiminin başında sadece dünyevi şeyler gördüğünden ve onların sebatsız ve heba olan mahiyetlerini sevemediğinden, onları kendi nazarında daimileştirmek istiyor. Vahyin terbiyesi olmadan derdine derman bulamıyor ve tek çare olarak seküler veya dindar tarzdaki ahiret anlayışını devreye sokmak zorunda kalıyor. Seküler ahiret anlayışından kastım, “ben ölsem de, benden sonra namım yürümeli, insanlar beni hatırlamalı, eserlerimi bilmeli” türünden ölüme karşı geliştirilen savunma mekanizmaları. Buna kendi ölümünü nihai son olarak düşünmemek de diyebiliriz (dikkat lazım, zira kendini dindar bilenler de bu tür düşüncelere prim verebilir). Dindarların başındaki desise ise, “bu yaptığım şeylerin faydasını şimdi görmesem de, ahirette (yani dünya hayatının nihayetinde, gelecekte) göreceğim” demek.

Ölüm hem sekülerlerin hem de dindarların dünyada aldıkları tüm lezzetleri acılaştırıyor ise, yapılması gereken ne? Eşyayı talep etmekten vazgeçmek değil, elde etmek istediğimiz şeylerin ahirete bakan vechesine muhatab olmak, çünkü o veche daimi—edinilen ilmin burada kişiye cennetin bir lezzetini tattırması gibi. Fakat fenanın dehşetini ve zevalin elemini yani ahiret için gerekli olan amelin külfetini çekmediğimiz ve ölümden ibret almadığımız sürece, ilgilendiğimiz eşyanın ahirete bakan vechesini bulamıyoruz.

Ölümden ibret almakla ilgili şu parçayı dikkate alalım:

Müellif bu parçada tam ihlası kazanmak için geleceğe fikren giderek ölümü şu anda müşahede etmek gerektiğini söylüyor. Hatta sadece kendi ölümümüzü değil, asrımızın ve hatta dünyanın ölümüne nazar etmeliyiz ki, biz öldükten sonra eserlerimizin veya bizi hatırlayanların varlığının devam etmesiyle kendimizi avutmayalım ve ölümün hakikatinin şuuruna tam anlamıyla varalım. Bu gerçekleşmeden akla gelen veya getirilen ahiret fikri fena ve zevalin şiddetini azaltarak içinden geçmemiz gereken sürece kısa devre yaptırıyor, gafletimizi artırıyor ve ölümün tefekküründen almamız gereken hasılatın verimini düşürüyor. Bu hataya düşen kimseye “ahireti de nereden çıkardın?” diye sormak gerekiyor. Bugüne kadar milyon kez ahireti konuşmuş da olsak, tahkik gereği, an itibariyle tecrübe ettiğimiz fenanın dehşetini ve zevalin elemini tatmalıyız ki, ihlası tam kazanıp fenadan bekaya yeni bir yol arayalım. O halde, eşyanın ahirete bakan vechesini dünyaya bakan vechenin tam tersi (ma’kus) olarak bilmek bir hayli elzem gözüküyor.

Ahiretin dünyanın zıddı olarak tanımlanması garibimize gidebilir. Zaten müellif ahirete imanı özel olarak çalıştığı yerlerde onu “zıt” mefhumuyla tesis etmiyor. Bahis konusu İ’lem’de ise maksat ahiret fikrinin yanlış kullanımının önüne sed çekmek. Ne zaman ki nefis ahireti ölüm hakikatini kendinden uzaklaştırmak ve dünyayı esas tutmak için kullanıyor, o zaman ona “hayır, ahiret dünyanın tam aksidir” diyor. Nefsin yanlış tevehhümünü yıkmak için böyle bir dil kullanıyor. Maksat yıkım, ahirete imanın tesisi değil. Bu sebepten ötürü, bu alemi baki ve sabit ahiret aleminin zıddı olan fena ve zeval ile nitelendiriyor. Bu da akla “her nefis ölüm tadıcısıdır” 29:57 ayetini getiriyor.

Benzer bir mesaj Mesnevi-i Nuriye’nin aşağıdaki parçasında da (pdf sayfa 256) var:

Nursi burada da nefsin ahireti dünyanın fena ve zevalinden kurtulma maksadıyla istimal etmesinin yanlışlığından bahsediliyor. Ana fikir ve düşülen hata aynı. Dünyanın zeval ve eleminden kaçmak isteyen nefis, ahiret fikrini gündeme getirerek kendine bir savunma mekanizması geliştiriyor. Bunun seküler ve dindar versiyonlarına yukarıda değindim. Nefsin içine düştüğü hatanın temeldeki sebebi, bu alemi esas almak. Kainat dediğimizde aklımıza sadece alem-i şehadet geliyorsa, biz de bu kategorideyiz demektir. Zira bu alem kendi başına var değil, bilimum gayb alemleri (misal alemi, ahiret alemi, ruhlar alemi, mana alemi, berzah alemi, vs.) ile beraber bir sistem halinde işliyor olmalı. Fakat bu tür bir anlayışa bu alemin fenasının ve zevalinin elemini çekmeden ulaşılmıyor. Müellif bunu yapmaktan kaçan nefsini “bâkî Cennet meyvelerini daha olgunlaşmadan şu yalancı bostanda yiyorsun” diyerek azarlıyor. Nefis devekuşu gibi davranmayı bırakıp fenanın eleminin dibine vurmalı ki, medet talep etsin ve vahyin rehberliğinde bekanın esas, buranın ise tebei olduğu onun düşünce aleminde tüm hakikatiyle (olgunlaşarak) zuhur etsin.

Ahiretin dünyanın tam aksi (ma’kus) olması meselesini konuyla ilgili diğer kavramlara da bağlayabiliriz. Mesela:

Numune menbanın, gölge de aslın zıddıdır, denebilir. Dünyada tecrübe edilenin ahirettekinin zıddı olduğunun şuurunda olunduğunu gösteren bu cümle ancak ahirete imanın tahkik edilmesi neticesinde söylenebiliyor. Bir başka deyişle, eşyanın ahiretteki asıl, sabit ve menba versiyonlarının bu aleme gölge ettiğini ve buradaki versiyonların numune mahiyetinde olduğunu ancak fenayı ve zevali tecrübe edenler ve ölümden ibret alanlar farkedebiliyor.

Bunu yapmayınca, sebatı olmayan dünya hayatını (لاثباتَ له) onun sonuna eklemlediğimiz ahiret anlayışımız ile sabitlemeye çalışmak zorunda kalıyoruz. Ettiğimiz imanın, kıldığımız namazın, verdiğimiz sadakanın, vs. burada pek bir faydası yok gibiyse, mutlaka ahirette (gelecekte) faydaları olacağını düşündüğümüzden dolayı onları yapmaya devam ederiz ve böylece onları hayatımızda sabitleriz. Bu da nefsin ahireti dünyanın nihayetine raptettiğinin delili oluyor. Nefsin bu desisesine karşı teyakkuzda olmalıyız ki, yaptığımız amellerin faydalarını burada göremeyişimizi problematize edelim ve bir çaresini arayalım. İki cihan saadetine girebilmenin şartı, ölüm hakikatinden kaçmamak, onun dehşetini derinden derine hissetmek ve Rabb-ur Rahim’e dua ve istiğfar ile iltica etmek.

Ümit Şimşek’in başta alıntıladığım İ’lemin ilk cümlesinin çevirisine bir kez daha değinerek konuyu sonlandırayım. Ahireti dünyanın nihayetindeki “gelecek” bir alem olarak tasavvur ettiğimizde, dünyanın yani alem-i şehadetin bizim nazarımızdaki “asıl varlık” mertebesine halel gelmiyor ve ahiret için “oraya gidince göreceğiz” diyoruz. Halbuki hakikatte asıl varlık ve asıl hayattar olan ahiret (29:64); burası ise onun kararsız ve sürekli çalkalanmaya ve bozulmaya maruz bir gölgesi mesabesinde. Bu sebepten olsa gerek, Ümit Şimşek parçanın ilk cümlesini

şeklinde açarak çevirmiş. Her ne kadar cümlenin Arapça orijinalinde “Güya dünya esastır… asıl olan âhiret hayatıdır” terkipleri geçmese de, bu eklemelerin takip eden cümlelerde verilmek istenen mesaj ile uyumlu olduğu kanaatindeyim.